Tyrker-Türker-Türke-Dircke-Dirk

Ich habe nach dem Namen Dirk gesucht und bin aber dann auf Tyrker gestoßen.

Tyrker (also wenn mann es lesen möchte: TÜRKER) ist ja ein interessanter Name. 

Wer ist er? Wer war er?:

Er war der Ziehvater des Wikinger-Königs Leif Eriksson, der Amerika entdeckt hat.

Aber wer war er wirklich? Auf Englisch und Norwegisch können wir unten lesen, dass er "Türkisch" gesprochen hat. Nur die Deutschen sagen, er sprach Deutsch. (alle Infos aus Wikipedia.de seht ihr unten).

Der ausschlaggebende original Satz in der Saga lautet: "Hann talaði þá fyrsteleingi á þýrsku" - þýrsku (tursku) hört sich eher an wie Türkisch und nicht wie Deutsch, oder?

Wollen wir noch tiefer gehen?

Moment!

Bevor wir noch tiefer gehen:

Meine deutschen Freunde, jetzt ganz normaaal geradeauuus denkeeen:

Ein Mann namens Türker spricht welche Sprache? 

Denkt man, wenn man den Namen Türker hört,  zuerst an Spanisch?, NEEEIN, 

An Französisch? NEEEEIN, 

An Deutsch? NEEEIN, 

an welche Sprache dann? 

(Jetzt müssen wir sehr stark sein)=>>>Türkisch, natürlich (Evtl. war "Tyrker" nicht sein Name sondern sein Nickname, seine Nationalität: Ich -zum Beispiel- bin immer noch "der Türke" unten meinen Nachbarn oder meinen Kollegen hier in Deutschland, obwohl sie meinen Namen gut kennen und mein Name auch nicht kompliziert ist: Mein Name ist ADEM).

Dänisch und Schwedisch, Norwegisch heißt "tyrker" heute noch, Türke, Türkin; mit Synomym Tyrk (Dänisch).

Jetzt meine Meinung zu seiner Herkunft: 

Skandinavier haben damals Leute verschleppt und Türker war wahrscheinlich ein Khazarischer Gelehrter. Damals war ein sehr starkes Khazarisches Reich in der Nähe. Sie waren jüdische Türken und haben Türkisch gesprochen, hatten eine Hochkultur und Städte und Schrift (auch Runen). Damals kannte man keinen Rassismus, sodass die Nationalität keine Rolle gespielt hat. Ein guter Mann war ein guter Mann. Punkt. (Siehe Chasaren Reich (wikipedia.de) , das neben anderen Religionen, jüdischen Glaubens war). Seine Bestände waren die Aschkenasischen Juden, der Nachfahren heute noch im Litauen leben (Karaim).

Übrigens: Der Name "Dirk" kommt evtl. vom Türk und nicht umgekehrt. Keine/r kann erzählen, dass Türker vom Dirk kommt, von einem Namen, dessen lange Form Dietrich ist. Man kann es beim besten Willen nicht wirklich erzählen. Früher in Deutschland hat man von "Dircken" gesprochen, als man die "Türken" gemeint hat (siehe google.de).

*

I have searched the Name „Dirk“ in www but found the name „Tyrker“. When we want to pronounce it, we should read it like „Turker“. It is a very interesting name for me. 

Who is he? Who was he?

He was the foster father of Leif Eriksson who discovered North America. Ok, we know his name and we know Leif.

But what was his Identity? Who was he really? 

Below you can read English and Norwegian Sources, that tell us, that he had spoken Turkish. Only the German sources tell, he had spoken German. (For further Info, please read wikipedia, hier at the end of this script).

According to the original sentence of this saga:

„Hann talaði þá fyrsteleingi á þýrsku“ - he had spoken „þýrsku“ - tursku.

It sounds like „turkish“ and not like „deutsch“, doesn’t it?

Do we want to seek further?

Before we go deeper, i want to emphasize something:

My German friends, and the others (many others), please think now very simple:

A man, who is called „tyrker“ (spell it like Turker or tuerker or Tirker), what language does he speak?

When we hear the name Turker! do you think, that he would speak hispanic? 

NOOOO

French?

NOOOOO

German?

NOOOO

 Of course NO.

Which language do you think of, when you hear the name „Turker“?

Of course Turkish.

Furthermore: He was a Turk and his Nickname was Türker, why do I think so?

My name is Adem, a very simple Turkish name, for German ears, too. 

But my neighbors talk about „the Turk“ when they talk about me, or my Collegues say „der Türke“ (The Turk) when they want to tell about me. 

It was most probably his nickname, he had the nickname „Türker“ like i have „der Türke“. 

By the way: Danish, Swedish and Norwegian Languages have the same word „tyrker“ and what does it mean in English? 

Now you must be very strong: 

The Turk. Of course!

Now my idea about his origin:

He was a Khazar scholar who was kidnapped by the Scandinavian marauders and brought to Scandinavia. Khazar Kingdom was very near to the Scandinavian trade routes. They were jewish Turks and spoke Turkish (of course!). They had cities, many alphabets (runic and Hebrew). There was no racism in those times. A good man was only a good man. Full stop. Grandchildren of these People were Ashkenazi Jews of Europe. They live now in Lithuania (see Karaim).

By the way: The name „Dirk“ comes from Turk and not vice versa.

Nobody can assume that „Tyrker“ is a form of „Dirk“, the short form of „Dietrich“. It is ridiculous. In old Germany, as the German people talked about the Turks, they called them „Dircken“ (The Turks) . (Check it out, if you want, by google).

*

Internet’te Dirk ismini ararken, Tyrker adlı bir yiğide rastgeldim. Türkçe okumak isterseniz -Türker- diye okuyabilirsiniz. Ilginç bir ad.

Peki ki bu Türker? Kimlik önemli tabi. 

Internet’te yazan şu: 

Tyrker, Vikinglerin ünlü kralı Leif Eriksson ile Kuzey Amerika’ya gidenlerden biri.

Ama bu kimliği hakkında bir bilgi vermiyor, sadece fonksiyonunu söylüyor. 

Peki aslında kimdi? Ingilizce ve Norveççe okumak isteyen aşağıda okuyabilir. Diyor ki kaynaklar: Türker Türkçe konuşuyordu. Almanlar ise diyor ki Tyrker Alman dilini konuşuyordu. 

Orjinal cümle şöyle: 

"Hann talaði þá fyrsteleingi á þýrsku“ 

„þýrsku“ kelimesini Türkçe yazmak istersek: tursku kelimesini görürüz. Turku Almanca’dan daha çok Türkçe’ye benzemiyor mu?

Ama biraz daha derine inmekte fayda var sanırım.

Durun. Ben biraz daha derine inmeden, bir konuyu tekrar etmek istiyorum. 

Alman dostlarım! Adamın adı Tyrker. Türker ismini duyunca, bu insanın  hangi dili konuştuğunu düşünüyorsunuz?

Ispanyolca mı? HAYIR

Fransızca mı? HAAYIR

Almanca mı? HAAYIIIR! Peki hang dil ilkin aklınıza geliyor? 

Tabii ki Türkçe!

Bence „Tyrker“ bu büyük adamın adı değil lakabı. Lakabı demekle ait olduğu ulusu belirtmek istiyorum. Neden mi? 

Ben 21 yıldır Almanya’dayım. Adım Alman kulağı için çok karmaşık olmayan „Adem“. Buna rağmen beni komşularım ve bürodakiler hala „Türke“ diye anarlar. Buralarda demek bu çok önemli. 

Bunun yanında Danimarkaca, Isveççe ve Norveççe „tyrker“ bugün de hala Türk’ü ifade ve işaret eder. Danimarkaca Tyrk (TÜRK) de Türker’in bir versiyonudur. 

Gelelim Tyrker’in gerçekten kim olduğuna: 

Bence o zamanki vahşi Iskandinavlar tarafından yurdundan alınıp Iskandinavya’ya getirilen iyi eğiltilmis bir Hazar Türk’üydü. O zamanlar bugün Hazar Denizi dediğimiz bölgede çok kuvvetli bir Türk Hazar Imparatorluğu vardı. Yahudi inancına sahip bu Türkler, o zamanın en kültürlü halklarından biriydi. Kentleri ve yazıları (Türk Run’ları) vardı. Nokta. Bunların bakiyeleri Hitler tarafından öldürülen Yahudilerin atasıydı. Hala birkaç bini Litvanya’da yaşıyor. Karaim diye google’da bulabilirsiniz. 

En sonunda tekrar Dirk adına gelelim: Bence Dirk adı „Türk“ kelimesinden geliyor olabilir. Internet’te belirtildiğinin aksine. Türker adının Dietrich adının kısaltılmış hali olan Dirk’ten gelmesi olası mı? Hayalgücünün de bir sınırı var be ya. 

Eski Almanlar Türkler’den bahsetmek isteyince „Dircken“ demişlerdir. Bana inanmayan google’a sorabilir. 

Uzunbacak "der Türke" Adem

****

Now the Sources in other Languages. 

Hier unten die restlichen Infos aus Wikipedia:

"Tyrker's origin is disputed. Germans like to claim him German, suggesting that his name is a variation of Dietrich (via Dirk > Thirk etc.). The Norse had this name in the form of Þjóðríkr, what became Tjodrik in Norwegian later. The saga itself says: 'Hann talaði þá fyrsteleingi á þýrsku', that is, Tyrker first spoke 'þýrsku' language for a long time. This 'þýrsku' means Turkish, and in that age in Europe this normally meant Hungarian, but in this particular case this ambiguous."

(Das Schlüsselwort ist "ambiguous", es bedeutet unklar, nicht eindeutig, schwammig, ungewiss. Meine Lieblingsstartposition -Uzunbacak).

Wir lesen weiterhin Wikipedia.de

"Tyrkir ist der Name des deutschsprachigen Ziehvaters des isländischen Entdeckers von Amerika Leif Eriksson, der eine Rolle in der Grænlendinga saga spielt. Der Name Tyrkir ist wahrscheinlich eine nordische Form des deutschen Namens Dietrich, dessen Kurzform Dirk (altniederdeutsch auch Thirk) ist."

"Augenscheinlich war Tyrkir ein Geistlicher, vielleicht ein auf einer Wikingfahrt versklavter Mönch; denn er unterwies den jungen Leif auf Island in Runenschrift, Fremdsprachen, Rhetorik, Pflanzenkunde und deren Aufzucht, Geschichte und auch Waffenkunde. Ein Universalwissen also, das zu dieser Zeit – um die erste Jahrtausendwende – nur Klosterangehörigen zugänglich war."

"Leif and his company wintered in the New World after building Leifsbudir (Leif’s dwellings), perhaps somewhere in Newfoundland or the adjacent area. According to the saga, he divided his men into two parties, which took turns in exploring the neighborhood. He cautioned his followers to keep together and return to sleep at their quarters. One evening Tyrker did not return with his party. Greatly distraught, Leif, at the head of twelve men, went in search of him, and he had not gone far when he discovered the old thrall, greatly excited, gesticulating wildly, and evidently drunk. “Why, my fosterer,” cried Leif, “have you come so late? What made you leave your companions!” Tyrker answered in his own language, but when remembering that the Norsemen could not understand him, he spoke, after some time, in their tongue: “I have not gone very far; still I have some news for you. I have discovered vines loaded with grapes.” “Are you telling the truth, my foster-father?” exclaimed Leif. “I am sure of telling the truth,” Tyrker said, “for in my native land there are vines in plenty.” This caused Leif to give the country the name of Vinland."

In "The Norsemen in the West; Or, America Before Columbus" - A Tale

von Robert Michael Ballantyne
lesen wir
"Instead of  answering, Tyrker laughed again, and began to talk, as he always didi, when greatly moved, in Turkish."

warum Türkisch?Denn er freut sich. dass er sich wieder in Turkey befindet. Das war eine Geschichte, ok,  aber hat viele Gemeinsamkeiten mit der Saga (Uzunbacak).

Jetzt können wir wieder mal Wikipedia lesen:

Hier eine Info aus Wikipedia: (siehe Thema Chasaren)

"Ursprünglich waren die Chasaren wahrscheinlich mit den nordischen Stammesverbänden verbündet, die die Region um Nowgorod kontrollierten und regelmäßig Kriegszüge durch chasarisch gehaltenes Gebiet in die Gebiete am Schwarzen und am Kaspischen Meer unternahmen. Um 913 jedoch kam es zu offenen Feindseligkeiten mit den skandinavischen Marodeuren. Die chasarische Festung Sarkel, mit byzantinischer Unterstützung um 830 erbaut, war möglicherweise zur Abwehr der Angriffe der Rus wie auch gegen die Attacken der nomadischen Völker wie der Petschenegen motiviert".

Trade routes of the Black Sea region, 8th–11th centuries-KhazarenReich-KhazarKhaganate-Hazarlar

Haplogruppe R-Haplogroup R-R Haplogrubu

Haplogruppe R in Zentralasien

Laut einer DNA-Studie aus dem Jahr 2017 wurden Knochenproben aus zwei Chasarengräbern der früh- und spätchasarischen Zeit aus dem Don-Gebiet in Südrussland analysiert und ausgewertet. Die DNA-Ergebnisse zeigten, dass beide chasarischen Individuen der Haplogruppe R1a und ihrer Unterklasse Z93 angehörten. Das Muster kann als typisch "türkisch" betrachtet werden. R1a-Z93 ist in heutigen turksprachigen Völkern wie den Karatschai-Balkaren, Tataren, Baschkiren, Kirgisen und anderen Bevölkerungen vorzufinden, die offensichtlich von den eisenzeitlichen Skythen abstammen. Die Haplotypen der entdeckten Unterklassen R1a-Z93 beider Chasarengräber werden aller Wahrscheinlichkeit nach den turksprachigen Nomadenstämmen zugeteilt, die seit Mitte des 2. Jahrtausends v. Chr. bis in das 1. Jahrtausend v. Chr. und später zwischen Zentralasien (insbesondere dem Altai-Gebiet) und dem Schwarzmeergebiet wanderten. Unter den skythischen und verwandten Stämmen wurde bei Ausgrabungen bislang nur die Haplogruppe R1a entdeckt (Haak et al., 2015; Allentoft et al., 2015).^[3]

****************. 

Sources: Wikipedia

2LatinWords-2LateinischeWörter-2LatinceKelime

Unser erstes Latein-Wort ist "aequus" und es bedeutet auf Deutsch "gleich", "gleichmäßig" (EGAL).
Und das türkische Wort "ikiz" (lies: ickis) kommt vom Wort "iki", also die Zahl "2". Ikiz bedeutet "Zwilling".
Da die Zwillinge "gleich" oder "gleichmäßig" sind, kann man sagen, das einer gleich ist wie der andere. So weit zu seiner Etymologie.
Ich habe in meinem Blog "Kün-König-King" bereits geschrieben, dass das Wort "König" möglicherweise vom Türkischen stammt, mit der Bedeutung, "der Partner / der Gleichgestellte der Sonne (der Herrgott)" = Kün-eki (Eki ist das gleiche Wort wie iki (2), da es immer den anderen gleich stellt.
August Fick schreibt in seinem Buch*, dass das indogermanische Wort aiko-s, "ein" und "gleich" bedeutet. Es stammt vom Sanskrit Wort "eka" und bedeutet "einer" und "ein und derselbe".
Ich denke, dass Sanskrit, türkische, indogermanische und lateinische Wörter sich sehr ähnlich sind.
Ich denke aber, dieses Wort ist ein türkisches Wort, weil man es sehr lange in der sprachlichen
Geschichte verfolgen kann. Wenn es aber ein Sanskrit Wort sein soll, dann durfte es durch die Türken nach Europa (durch Etrusker ins Lateinische) gebracht worden sein.
*
Das zweite Wort heute ist "secundu(s)"(der zweite), dessen Bedeutung ich mit einer Version des gleichen türkischen Wortes in Verbindung bringe. Im Türkischen heißt das Wort heutzutage "ikinci" (lese: ikkindschi) oder "ikindi" ("ikinti" = alte Version vom ikinci, zu finden ist es auf Orkhun Steinen).
Ikinci oder ikindi haben die Bedeutung "der zweite"; und s-ekundu-(s)" ist für mich fast das gleiche Wort, mit natürlich gleicher Bedeutung, der zweite.

**

Our first Latin word is "aequus" with the meaning "same, equal", "equally".
And the Turkish word "ikiz" ist derived from "iki", and iki is the number "2". Ikiz means "twin" and twin are "same" and "equal". Etymology so far...

In my Blog "Kün-König-King" I have written, that the word "König" may be derived from Turkish words "Kün eki" with the meaning "Equal to sun, Partner of the sun". The word "eki" in Kün-eki ist the same word like "iki", "Kün eki" = "The Sun, the Second" = The God, the second, "EKI-IKI" makes from the first one, a copy of him.

August Fick writes in his book*, that indogerman word "aiko-s" means "the one" and "the same, the equal". He writes, it his derived from Sanscrit "eka", meaning "the one" and "the same, the equal", too.
I think, all these words are similar. No matter if Sanscrit, Latin, Indogerman or Turkish. I think, too that it is a Turkish word, because, we can follow it historically very well. But when we would accept, that it is a Sanskrit word, then we could accept, that the Turks brought this word to Europe. (By  Etruscan into Latin).
*
The second one is today "secundu(s)". I can explain its etymology and meaning with a version of the same Turkish word. This Turkish word is "iki-nci" (read it like ikkindji" ) or "ikindi" (Old version is ikinti, we can find it on Orkhun Stones). Ikinci or ikindi has the meaning "the second". Ikindi sounds pretty same like  s-ecundu-(s)- What ikindi means? => the second

**

Bugünkü ilk Latince kelimemiz "aequus" (okunuşu: ekuus), anlamı "aynı" "eşit".
Türkçemizdeki "iki" veya "eki"(Gazete eki gibi)  kelimesiyle birbirine anlamca ve şekilce çok benzerdir. Iki sayısından türetilen "ikiz" kelimesi ise hemen hemen aynıdır. Ikiz kardeşler birbiriyle aynıdır ve eşittir.
Bu konuyu ben "Kün-König-King" blogumda yazdım. Almanca König kelimesi Kün-eki kelimesinden geliyor olabilir dedim (Kazim Mirsan tezidir). Kün-eki yani Güneş'in Eşi (eki=gazete eki gibi misal) anlamında. Işte bu "eki", "iki" da anlam olarak aynı. Yani "eşit" kelimesinde de olduğu gibi "eş" anlamında. Ek ve eş bir "benzer" bir "kopya" anlamında.
August Fick Bey kitabında* hintcermen kelimesi "aiko-s" u ele almış. Diyor ki: anlamı "aynı (bir)"  ya da "eşit". Bu kelimenin de Sanskritçe'den "eka" kelimesinden gelir diyor, "eka" kelimesinin de anlamı aynı, "benzer" ve "eşit".
Bence, bu kelimeler birbiriyle çok benzerler. Sanskrit, Latince, Türkçe veya Hintcermen olmasının ilk etapta bir önemi yok. Ama bence Türkçe olması mümkündür. Iki kelimesini Orhun Anıtları'nda bulabildiğimize göre çok eski bir kelime. Ama Türkçe değil dersek, Türkler tarafından Avrupa'ya getirilmiş olabilir, diyebiliriz. (Etrüskler'den Latince'ye geçmiş olabilir).
*
Ikinci kelimemiz ise Latince ikinci anlamındaki "secundu(s)" (Okunuşu: sekundu(s)) kelimesi. Bu Latince kelimenin de anlamı ve kökü bence yine "eki" "iki" kelimesinde saklı. ikinci veya ikindi (Eski Türkce ikinti)  kelimelerinin "s-ekundu-s" kelimesiyle anlam ve ses bakımından aynı olduğunu söyleyebilirim.

Uzunbacak Adem

* Buch/Book/Kitap: Vergleichendes Wörterbuch der Indogermanischen Sprachen - August Fick

sar-sarp-sürün-gehen-pflügen-plow-sür-move-drive-go

Alois Vanicek schreibt im Buch Etymologisches Wörterbuch der lateinischen Sprache auf der Seite 175 ein sehr interessantes Wort auf: 

Latein sar: gehen, hüpfen; strömen; sar-p: kriechen

Dann macht er weiter mit den unteren Wörtern:

Sulca-men, Sulcus: Pflüger, Furcher. Türkisch Verb Sür- bedeutet pflügen. 1 zu 1 gleich, nach meiner Beobachtung. Es kommen aber weitere ähnliche Wörter aus diesem Wurzel. Achtung!
Con-sul-o: suche Rat, berate, beschließe. Türkisch das Verb sür- bedeutet auch regieren.
ser-us: = langsam gehend, sür- im Türkischen bedeutet auch gehen, ayağını sür-mek (den Fuß streifen) bedeutet sehr langsam gehen oder nicht gehen wollen.
Übrigens: das 2te Wort oben sar-p: kriechen ist im Türkischen sürün- (sich selber bewegen. kriechen), Serpen-s = Sürüngen (Kriechtier).
Es geht weiter:
Latein Sal-io: springe, hüpfe. Türkisch sal-la-: schütteln, schaukeln
Salebr-osu-s bedeutet holprig, rau. Türkisch sars- bedeutet zerrütten, rütteln 
Seru-m: wässeriger Inhalt, Türkisch su-lu: mit Wasser gemischt
in-sul-a: (Wasserland) Insel, Il+su auf Türkisch = Land+Wasser. Französisch île (Insel) ist wie Türkisch il (Land). Witzig!

Noch was von mir: Türkisch -sarp- bedeutet, hart, unwegsam, steil. Deutsch Scharf, Latein asper. Sie könnten miteinander auch verwand sein.

*

Alois Vanicek notes a very interesting word in his book "Etymological Dictionary of Latin Language" on the Page #175.

Latin sar: to go, to jump, to stream. sar-p: to creep

And then he is going on with the words:

Latin Sulca-men, sulcus: tiller, plowmen. Turkish verb sür- means to plow. Very same.
Not enough! From the same root we see further:
con-sul-o: to seek advice, to discuss, sür- means in Turkish to govern, too.
Latin ser-us: to go slowly, and Turkish sür- means to go, to ride, ayağını sür-mek (to stripe the foot) means to go very slowly or not willing to go.
By the way the second word above sar-p: to creep has an equivalent called sürün- (to creep, to move himself), serpen-s = Sürüngen (reptile)
We see further these ones:
sal-io: to jump, Turkish sal-la: to shake, to rattle, to rock (Almost identical with "shake rattle and roll" :)
Salebr-osu-s means rough, bumpy, Turkish the verb sars- means to shake, to swing.
Seru-m: aqueous solution, Turkish su-lu: mixed with water.
in-sul-a: (Waterland) island, il-su means land+water. Turkish il (Land) is like French île (island). Witty!

I want to say something free from Alois. Sarp means Turkish steep, sharp, hard; Latin asper.
They could be from the same root, too.

*

Alois Vanicek Abim "Latince'nin kökenbilimsel sözlüğü" adlı kitabının 175. sayfasında çok ilginç bir kelimeye yer vermiş:

Sar: Latince gitmek, zıplamak, akmak anlamında bir eylem. Sar-p ise sürünmek demek. Bu kelimelere daha bir yakından bakalım. Meister Alois aşağıdaki akraba kelimelerle devam ediyor:

Sulca-men, sulcus: saban, pulluk demek, yani toprağı sür-mek kelimesine çok benzer.
Yeni başladık. Aynı kökten gelen kelimeler ve Türkçe'deki benzerleri çok mu çok. Devam edeyim.
con-sul-o: birbirine danışmak, karar vermek, sonlandırmak demek. Türkçesi ise davar sür-mek kelimesindeki gibi yön vermek anlamında kullanılabilir. Kısaca yönet-mek de diyebiliriz.
ser-us: yavaş yürümek demek Latince. Türkçe (ayağını) sür-mek ile benzer, sürün-mek de yavaşlığı belirtir.
Ama ona da ayrıca gelcem.
En yukarıdaki ikici kelime olan sar-p ise sürün-mek demek. Sürüngen ile benzerliği ortada.
Devam edelim:
Sal-io: sıçra-mak demek, sal-lamak ile benzerdir. 
salebr-osu-s: engebeli demek. sars-mak ile ilgisi yok diyemem. Engebeli yol sarsar.
Seru-m: Bildiğimiz Serum. Su ile karıştırılmış demek. Sulu'ya benzemiyor diyen gelsin bana bir e-posta yazsın.
in-sul-a: Ada demek. Aslında "sulu ülke" demek. Yani Türkçesi il-su. Yani ülke ve su aynı kelimede bir araya gelmiş. Fransızca'da "ada" anlamına gelen -île- (okunuşu il), Türkçe -il- (ülke) ile aynı. Bu da ilginçtir.


Benim Alois'den izin alarak yazmak istediğim ise şu: Sarp kelimesini bilirsiniz. Ingilizcesi sharp, Almancasi scharf, Latincesi ise asper' dir. Bence bunlar birbiriyle akrabadır.

Uzunbacak Adem

Elma-Alma-Malum-Malus-Almila-Melon

Old Turkisch/ Alttürkisch/ EskiTürkçe	Modern Turkish / Türkçe	Latin/ Latein/ Latince	Andere/Other/Diğer
Alma: Apfel, Apple 1000 years old word from Asia/1000 Jahre altes Wort aus Asien/1000 yıllık Asyalı kelime	Elma	Malum (Oldlatin), Malus: Apfel, Apple, Elma	Almıla: Türkischer weiblicher Name: der rote Apfel. Al: Rot, Mıla: Apfel…Turkish Feminine Name: Al: red, Mıla: Apple…Türkce’de kadın ismi: Al: kırmızı, Mıla: elma
			Greek/Griechisch/Yunanca: Melon (red Inside, drinnen rot, içi kırmızı?)
Almıla: Apfel, Apple, Elma			Almıla: In Anatolien heißt der Apfel teilweise immer noch so/In Anatolia some are still calling Apple like that/Anadolu’da elma’ya hala Almıla diyen var.

Elma-Alma-Malum-Malus-Almila-Melon

Uzunbacak Adem

P.S.: Adem elması ünlüdür.

        Adams Apfel ist berühmt.

        Adam's apple is famous.

Bild/Picture/Resim: wikipedia

LangueD'oc-LinguaOc-DinguaOk-OkDili

TÜRKÇE

Tünaydın,
Ding-ua, daha tanıdık olan Lingua kelimesinin eski hali. Eski Latince'de Dil demek, yani organ olan dil ve konuşma dili anlamında.
Eski Türkçe'de -til-, modern Türkçe'de -dil- kelimesi de ayni anlamdadır, yani organ olan dil ve konuşma dili anlamında.
Ding-(ua) kelimesi Dil kelimesine bence çok benzer. Etrüskçe'den Latinceye geçmiş olabilir.
Alois Vanicek devam ediyor: Lingul-aca: geveze demek, yani sır saklayamayan kişi.
Eski Türkçe'de -dil/til- kelimesi de casus anlamındadır.
Bence sadece kelimenin kökü değil, kelimenin çeşitli kullanımları arasında da Türkçe ile Latince arasında anlam benzerliği var.

Son fikrim:

LangueD'oc-LinguaOc-DinguaOk = Ok Dili olmasın? (Benim fikrim degildir)

*

ENGLISH

Good afternoon,
Oldlatin Din-gua, the old form of Lingua, means tongue and language.
Oldturkish -til- and modern Turkish -dil- mean the same, tongue and language.
We can say, that ding-(ua) and -dil- are similar. From Etruscan into Latin?
Alois Vanicek writes further: Lingul-aca means chatterbox, blabber. Somebody, who can't keep a secret. In Oldturkish -til/dil- means a spy, too.
Not only the root, but also a version of this word is similar, too.

And now an encore:

LangueD'oc-LinguaOc-DinguaOk = maybe Ok Dili? (The Language of the OK people?) (It is not my idea).

*

DEUTSCH

Servus,
Altlatein heißt Ding-ua Zunge und Sprache. Das ist die Altform von Lingua.
Alttürkisch -til- und Modern Türkisch -dil- bedeuten genauso, Zunge und Sprache.
Wir können schon sagen, dass Ding-(ua) ein ähnliches Wort wie -Til/Dil- ist. Vom Etruskischen ins Lateinische?
Alois Vanicek schreibt weiter: Lingul-aca: Plappermaul. Plappermaul bedeutet Plapperer und das  bedeutet, eine/r der/die kein Geheimnis behalten kann und alles weiter erzählt. Im Alttürkisch bedeutet -Til/Dil- auch Spion.
Das heißt, nicht nur die Wurzel, sondern auch eine Version des Wortes ist ähnlich.

Und noch eine Zugabe:

LangueD'oc-LinguaOc-DinguaOk = vielleicht Ok Dili (Die Sprache des OK Volkes?) (Diese Idee gehört nicht mir).

Uzunbacak Adem

Olumlu ve Olumsuz Gelecek Tasarımları

Şimdi, okuyan, ütopya ve distopia (veya anti-ütopya) kelimelerini tanıyacaktır. Ütopya sözcüğü Thomas More'dan kalan eski bir sözcüktür. Ben yeni bir tanımlama yaparak, yeni bir isim vereceğim. Gelecek tasarımları. Aslinda her KB eseri bir tasarimdir. Cogunlukla gelecegi tasarlarlar, yani gelecek KB'dir. Gecmisin tarihi varsa, gelecegin de Kurgu-Bilimi vardir.

KB ender olarak olumlu gelecek tasarimlari yapar. Olumsuz gelecek tasarimlari cogunlukta oldugundan, ben de onlarla baslayacagim. Bu yapitlar bize genelde tehlikelerden bahsederler ve bizlere, onlara karsi koyma bicimlerini ve yollarini ögretmeye kalkarlar. Ilginc olan ise (aslinda hic de ilginc degildir ama, böyle yazdigimda okuyanin ilgisi artmis oluyor) bu korkularin ve tehlikelerin kökünün zamanimizda yattigidir. (Zeitgeist ve KB demistim)

Bu yapitlarin bir ortak özelligi de, yapittaki kahramanin yerine gecmek istemeyesimizdir. Kahraman acinasidir ve ruhsal ve duygusal yönden yoksundur.

Bu KB türünde ilk dikkatimizi ceken yazar, Wells'dir. War of the Worlds'deki Invasion, The Island of Dr. Moreau'daki mutasyona ugramis insanlar, The Time Machine'deki gittikce kötülesen gelecege olan yolculuk (ilk cekilen filmi daha iyiydi), The World Set Free'deki atom enerjisi tehlikesi, ve The Star filmindeki carpisan uzay cisimleri (bunlardan birisi dünyamiz). Hepsi olumsuz gelecek tasarimi'dir. Bir nevi bir mazosist bir yazardir Wells. 

Simdi tarihceden biraz ayrilip (tekrar dönecegim) bir diger anakonuya geleyim. Gelecekteki dünyamizda (dünyalarda) en cok korkulan, uniform-lasmadir. Tek forma girmek/giymek olarak cevirebilecegimiz bu kelime en cok korkulan, özgürlüge en cok ket vuran seydir. Bireysellesmenin hic hazetmedigi birseydir. Dünya ya komunistlesmis ve insanlar hissiyatsizlasmis köleler olarak yasamaktadirlar ya da nazi-lesmis (yine hissiyatsizlasmis) tektip insanlar diger tektip insanlara hükmetmektedirler. Son zamanlarda cevrilen Action icinde KB filmi olan The Island filminde de bu uniformlasma görülür. Eski filmleri pekiyi bilmeyenler, bu filmi örnek olarak alabilirler. Veya Slider dizisini taniyanlar, kötülerin nazilere benzedigini inkar edemeyeceklerdir. Veya en iyisi de simdi ismi aklima gelmeyen, Sly Stallone, Nürnberg dogumlu güzel Sandra ( Never mind the) Bullock(s) ve Blade'in ( bu isme de yakinda deginecegiz) karizmatik canlandiricisi Wesley Snipes'in oynadiklari gelecek tasarimidir. Bu filmde toplumu yönetenler uniforma icindedirler ve „gercek özgür“ -all-american- kahramanlari ( ki bu kahramanlar fare etinden hamburger yapip yiyecek derecede garibandirlar) yoketmek istemektedirler. Star Wars'daki uniformlasma da nazilesmeye karsidir. Kuzey Amerika ve Bati Avrupa kültürünün ana düsmanlari, naziler ve komunistler böylece seytanlastirilmislardir. 

Bir diger olumsuz gelecek tasarimi da „doomsday“ dir. Yani kiyamet günüdür. En önemli temsilcileri de Terminatörler ve Mad Max'lerdir. Teminatörde Doomsday engellenmeye calisilsa da, Mad Max'de olan olmustur. Insanlar bir nevi tasdevri insalari gibi yasamaktadirlar. Arabalarinin benzini hic eksik olmasa da, Kevin Costner'in Waterworld'ünden daha gercekci bir kurgudur ve ondan 1000 kat daha iyidir. Mad Max dizisinde (sosyal) Darwinizm almis yürümüstür. Bu sosyal darwinizme de bir ara el atmak lazimdir.

Maymunlar Cehennemi olarak tanidigimiz (eski filmlerin ilki, son filmden cok daha iyiydi) Planet of the Apes de bu kategoride anilasi eserlerden biridir. Korkulan “uniforma”lasmis “diger” den korkudur. Ayaklar bas, baslar ayak olmustur ve bu da su anda yöneten sinif olan WASP in en büyükkorkularindan biridir. Korkunctur.

Bu kadar iyi filmden sonra tabiy ki John Carpenter Efendimizden bahsetmesem olmayacaktir. Olumsuzlugun, ana dokusu olan “ Escape from LA” ve “Escape from New York” filmlerinin karizmatik kahramani (aslinda gizliden gizliye anti-kahramandir) Snake Plissken hep istemedigi halde kahraman olacaktir. Aslinda cok domestik olan (anti) kahraman hep katakulliye gelerek, (kackere alaya alinip, tuzaga düstügünü saymayacagim) istemedigi maceralara atilacaktir. Simdiye kadar, basta da belirttigim üzere hic kaderine ortak olmak istedigimiz bir (anti)kahraman yoktur. Aslinda, John Carpenteri görsem soracagim soru, yilan Plissken'in niye tek gözlü oldugudur. Ama bunun su andaki yaziyla uzaktan yakindan bir ilgisi yoktur. Snake Plissken'in dis görünüsü aslinda önemlidir benim icin, cünkü sac stili, metin ali feyyaz zamanlarindan kalma, sag bek sac modelidir. Seksenleri sanki geri getirmek ister gibidir. Bu filmlerin ortak yani politik anlamda daha cok sola kaymasindadir. Bu Carpenter siyasi tercihinden kaynaklanir. They Live adli filminde (baska bir yazinin konusu) bunu daha acik ve secik sekilde söyler. Fakat burada amerikan halkinin politikadan nefret emesinin de yansilarini buluruz. Carpenter'in filmleri “herzaman oldugu gibi” bir harikadir. I love this game sözü bu filmlerin ikincisinde ayri bir anlam kazanir.

Bir diger olumsuz gelecek tasarimi ise insanin insanligini ve yarattigi kültürü ve medeniyeti unutmasidir. Buradaki en taninmis yapitlar, Fahrenheit 451 ve 1984'tür. Bunlara benzer bir tema olarak da – batinin bireysellesmesi – karsiti olan A Clockwork Orange'dir. Burada nazi sembolleriyle süslü bir karsi grup vardir kahramanlarimizin karsisinda. Kahramanimiz Alex yakip yikan, döven asagilayan, kural tanimaz bir kisilige sahiptir. Kendinin ve arkadaslarinin en büyük zevkleri orda burda hir cikarmaktir. Ama birgün yakalanir ve beyin yikanmasina maruz kalir. Beethoven müzigi esliginde yikanan beyin, Alex'in kendini yumusak bir narenciye gibi hissetmesine yol acar. (Narenc arapca bir kelimedir ve bati dillerindeki orange kelimesinin atasidir).

Bu arada film hristiyan ögretisini de sorgular. Bu kadar kötü olan Alex de sevilmeli midir, bu mümkün müdür ?

Fahrenheit 451 ise biraz daha sig bir eserdir. Kahramanimizin ismi bir Alman ismidir. Montag, haftanin baslangici olan Pazartesi'nin almancasidir. Montag birseylerin baslangici olmalidir. (Benim de ismim olan Adem, cogu filmde hep baslangic metaforu olarak kullanilmistir). Kitapyakan bir itfaiye-eri olan Montag, gizlice kitap okumaya baslar, kurallari yikar ve kendine yasayan kütüphanede bir yer bulur. Film Kitap yakan Nazilere tabiy ki en büyük göndermeyi yapar. Filmde benim dikkatimi ceken bir yer daha vardir ki, aslinda gittikce hizlanan dünyaya uyum olarak okunabilir. Bu kurmacada durmak yasaktir. Cünkü insan durarsa düsünebilmeye zamani olabilecektir. Bu da istenmeyen bir durumdur. Fakat bu yeni bir düsünce degildir. Türkler bu konuda zaten taninmis tezlerin yaraticilaridir. Bir türkün kafasi mutlaka durularak yapilmasi gereken yerde calismaktadir. Bunu atalarimiz coktan sezmislerdir. 

Düsünceye vurulan/vurulacak gemleri konu alan Bradbury'nin tanimladigi bu vizyonlar gercek olmaya gittikce yaklasiyor. Büyük reklam panolari ve tek rayi olan hafif rayli sistemi öngören Bradbury'yi de burada saygiyla anmak gerekir kanaatindeyim. Hazir F harfindeyken, Fortress filmine kisa deginebiliriz. Bu film de bir olumsuz gelecek tasarimidir. Cin Halk Cumhuriyeindeki kuralin aynisi olan, bir cocuktan daha fazla cocuk yapamazsin kuralini isteyerek veya istemeyerek (bu acikliga kavusmaz) kirmak isteyen Brennick cifti sucüstü yakalanir. Sinema tarihine “en güzel gözlü erkek” oyuncu dalinda onlarca oskar alabilecek oyuncu olarak gececek(gesmis) olan Lambert Christopher ise öyle cabuk pes edecek gibi degildir. Ailesi icin sonuna kadar savasir ve tabiy ki esinin de yardimiyla, onlarin rüyalarini ve düsüncelerini kontrol eden sistemden kendini ve ailesini kurtarir. Yapit aslinda türdeki klasik örneklerden biridir. Sadece politik mesaj verme derdi vardir. Böyle bir gelecek istenmez. Insanin insanligini kaybetmesi istenmez. Sonucta iyiler kazansa da, gelecegin kötü olacagi gercegi degismez. Yanlis hatirlamiyorsam dogan cocuk-Brennick da Isa gibi bir ahir benzeri biryerde doguyordu. 

1984 ise tamamen karamsar ve ne yaparsan yap, kurtulamazsin seni bekleyen kaderden, tadindadir. Big brother is watching you cümlesi de bu yapittan alinmadir ve en kalitesiz ve seviyesiz,geyik yapitlarin dogmasina sebebiyet verdiginden, üzerine yorum yapmayacagim.

Bu derinlikten sonra biraz daha siglasarak, Judge Dredd filmine gelebiliriz. Judge Dredd'in dünyasi cok sevimsizdir. Herkes herkesi öldürmek ister. Simdiki durumun eyleme gecirilmis seklidir. Bu filmden aklimda kalan tek sey Rico'nun (Armand Assante) biladeri Dredd'e (Sly Stallone) ölmeden kisa bir yüre önce söyledikleridir. Söyledigi hersey dogrudur. Simdi sizlere ne söyledigini tam olarak veremsem de, hayat üzerine yaptigi konusma, Blade Runner'daki hayat üzerine konusmalara benzer ama onlardan daha sigdir. Kahramanimiz her zamanki caresizdir ve prensip ugruna biladerinin ölümüne sebep olacaktir. Oysa ki, onu da biladerini de yaratan ayni sistemdir. Ama sistemi biraz olsun elestiren ve ona soru soranlarin sonu hic degismez. 

Benim burada, beni duygusal yönden cok etkileyen bir filmden bahsetmem gerekecek. Logan's Run filmi, seyrettigim ilk KB filmlerindendir. 1976 senesinde yapilan film, bircok filme örnek olusturmustur. Filmde dünyanin geri kalanindan koparilmis, izole edilmis bir toplumdan bahsedilir. Sanirsam kaynak yetersizliginden, orada yasayan herkes 30 yasina geldiginde öldürülür. Buradaki herkes, ölünce tekrar dirilecegine inanmistir, bu yüzden güle güle ölüme giderler. Bazisi ise, bunun ardina yatan gercegi tahmin ettiginden, postu ucuza vermeye niyetli degildir. Iste bu “kacak”lari yakalayan Michael York da, kacinilmaz sondan kurtulamayacaktir. Bunun üzerine kendisi de bir kacak olur. Bu gibi olumsuz gelecek tasarimlarinda önemli olan, yeni toplum nasil olmalidir veya bu sistem nasil ayakta kalmalidir sorularidir. Harry Harrison'un Soylent Green'inde ise ölen insanlardan daha iyi yararlanilmistir. Ölenlerin etlerinden köfte yapilmaktadir. Filmde dikkati ceken ve beni yipratan sey bir domates ve et parcasina abartili ilgidir. Polis Thorn (Charlton Heston) din-siyaset-firmalar ücgeninde aradigi cevaplari öyle kolay bulamaz. Film aslinda bu yazida tanimladigimiz filmlerin hepsinden daha gercekci bir tasarimdir.

Blade Runner da bu kategoriye giren filmlerdendir ve benim en cok sevdigim filmlerden bir tanesidir. Kitabini da okudum, fakat söylemeliyim ki, film benim daha cok hosuma gitti. Yönetmen Ridley Scott (Alien) tabiyki ustaligini konusturmustur. Filme gelince: Harrison Ford hic de uzakta olmayan bir gelecekte, 2019 senesinde, yasakli androidleri (replikant, copy) avlar. Bladerunner'in anlami bicak-sirti veya göt-alti bir hayat süren anlamina gelebilir. Eski Britanya'da sanirsam polis memurlarina verilen isimdir. Judge Dredd'deki polis, yargic ve cellat üclemesi yerine burada polis, dedektiv ve kafa avcisi üclemesi yaratilir. 3 neden hep sihirli bir sayidir? Cünkü hristiyan kültüründe 3'lü olan hersey kutsaldir. Bu deyis, hristiyan ülkelerde taninan bir deyistir. Ücleme herseye, daha önce sahip olunmayan bir kutsallik verir. Film Noir (Kara film) türündeki bu filmde yagan yagmur ve karanlik, hastalik, (metusalem hastaligi denen, cabuk yaslanma hastaligi ve 3ncü erkegin suratindaki cicek bozugu, filme daha agir bir atmosfer kazandirir) filmin ana konusunu öylesine etkiler ki, kasvet filmi cok ciddiye almaniza sebep verir. Filmin en önemli özelliklerinden biri yasami laiklestirmesidir. Yani dinden ayirmasidir. Tanrisiz ve yeni tanrilarla bir yasam yaratma ve yoketme olasidir. Karakter Deckard tipik olarak özenilecek bir insan degildir. Hissiyatsiz,acimasiz ve soguk biridir. Bu onu gelecek nesillerin, kaybolmus neslinin bir nevi atasi yapar. 4 seneyle sinirli olan yasamlariyla androidlerin aslinda bizden cok az farki vardir. Bizim insanlarin da, sinirli bir hayati vardir ve bunu kimse degistiremez. Görüldügü üzere film hayatin anlami nedir geyigine girip, bir daha da cikamaz. 

Burada kisaca X-Files dizisinden de bahsedebiliriz, tamamen KB olmasa da, bazen cok fantastiklesse de dizi benim cok severek izledigim bir dizidir. Sempatik Scully ve Mulder bize dünyamizin kac bucak oldugunu gösterirler. I want to believe cümlesi de hafizalara kazinmistir bu diziden sonra. Yakin gelecekte, uzaylilarla anlasan bir grubun kontrolü elden kacirmasi üzerine, dünyamiz cehenneme dönmeye baslamistir bile. Bunu durdurabilecek herhangi bir güc kalmamistir ve Invasion ( gecen yazimin konusu) baslamistir. 

Bu kadar olumsuz gelecek tasarimlarindan sonra, biraz da Happy End olsun diye olumlu tasarimlara gelelim. Star Wars'in adi olumsuz olan Death Star gemisinden gelse de, film umut veren bir anlatiya sahiptir. Düsmanlarin her koldan üzerine geldigi Luke Skywalker ve arkadaslari Han Solo, Ben-Obi-wan-Kenobi ve hemsiresi Lea ve babasinin biraraya getirdigi iki robot (yani anlasilacagi üzere herseyden yararlanilarak olumsuzluga karsi koymak) amaclari olan ,herseyi olumlu yönde cevirmeye muvaffak olacaklardir. Burada politik olarak okunacak cok önemli bir nokta vardir. Filmi benim icin daha ilginc halegetiren nokta, (Nazilesmis) Imparatorlugun baskici rejimine karsi, demokrasinin temsilcisi Prenses Lea (Hem demokrasi hem prenses nasil olur demeyin, örnegin Hollanda'ya veya Danimarka'ya bakin) ve kural tanimaz Han Solo ile karsi cikan, bilmeden soylu Duke Luke'un savasidir. Kuraltanimaz Han Solo ile ahlakci Lea ayri dünyalarin insanlari olsalar da, birbirlerine saygilari sonsuzdur ve Han Solo erkelerin arasinda sansli olanidir. Luke o kocaman galakside bula bula kiz arkadas diye kizkardesini bularak, lotoda jackpotu kazanmanin bile milyarlarca kat daha zor olan bir isi basarir. 

Olumlu gelecek tasarimlarinin ve yazimin son örnegi olan Star Trek'e gelmis bulunuyorum. Star Trek'i zamanlara ayirmadan inceleyecegim. Yani Kirk, Picard, Janeway komutanlari en azindan bu yazimda biraradaylarmis gibi yazacagim. 

Star Trek ilk defa Eylül 1966'da tvlerde gösterime girdi. Uhura'nin, yani bir zenci'nin bu dizide oynamasi, güney eylatlerini protestosuna carpti. Güney Eyaletleri (The South will rise again) irkciligin yogun ve aktüel oldugu yerlerdir ve bu yüzden bu WASP lar ve DigerBeyazlar – white anglo-saxon catholics – bir zencinin bir beyazla ayni göz hizasinda bulunmasini istememislerdi. Ama James Tiberius Kirk bu tabuyu coktan kirmisti. Bir beyazin, bir siyahi öptügü ilk filmdir Star Trek. T. Kirk, Uhura'yi öperek, bu dizinin ana cizigisini vurgulamisti. Dizi cok önemlidir, cünkü bircok kültürü icinde barindirir, Rus'u, Japon'u ve hatta Afrika'lisi Beyaz Insanla ayni Stage'de at oynatabilmektedirler. Bu dizide kesinlikle en cok göze carpan, Amerikan toplumundaki seksüalitenin cok iyi bir sekilde izlenebilmesidir. Mini etekli -disi- Uhura yerini, pantolon giyen, erkek gibi davranan kadinlara birakmistir. 7 of 9 bile seksüelligini üniformasinin altinda gizler. Hep patlamaya hazirmis gibi olan cinselligi, hep kontrol altindandir. Riker biraz olsun cinsellikten haz alsa da, Janeway ve Chakotay'in asklari bir lise flörtünü animsatir. Gerci bu isin uzmani degilim ama, Amerikan toplumunun cinsel ve dinsel yönden hep daha cok kapanmaya basladigini düsünüyorum. Steril yerlerde, steril asklar yasayan halk, tabii ki kahramanlarini da böyle görmek isteyecektir. Önemli olan Gene Roddenberry'nin bu karakterleri yaratirken ki amacidir. Diger WASP ve WASP olmayan hristiyanlarin tersine, gene kültürler catismasini, kültürlerin beraber yasamasiyla birlestirebilmistir. 

Bu her acidan cok önemlidir. Seyredenlerin dünyaya baska bir gözle bakmalari amac edilmemisse bile böyle bir etki yaratilmistir. Yine de tabiy ki Beyaz Adam üstündür, digerlerine cocuklarmis gibi davranarak, iyiyi dogruyu ögretmek istemistir. Ama en azindan irkcilik cok yumusatilmistir. Bu da az görünen bir olgudur. Sonucta gelecek o kadar da kötü degildir ama gecmis gibi tekerrürden ibarettir. 

Ha bu arada Fransiz Picard'in emri altinda calisan, Geordi La Forge, 1977 yilinda Kunta Kinteyi oynamistir. 

Yazan ve derleyen : Nam-i Diger Uzunbacak Adem Subat 2008

Kurgubilim – Kurgu-Bilim – KB – in Hikayesi

Bu yazimda sizlere kurgubilim tarihini ve/ya hikayesini anlatmak istiyorum. Isin geyigine de kacacagimiz icin simdiden türk sanat/ci tarihinin en geyik cümlesiyle baslamak istiyorum: Ben kendimi bildim bileli kurgubilimle (müzikle, resimle, vs.) ugrasirim. Ilkokuldan önce, oturdugumuz evin tuvaletinin disarda olmasi nedeniyle, disariya cikmaya korkardim aksamlari, ama bu sayede, beni korkutmaktan sadistce zevk alan ablam yüzünden, kurgubilimle tanistim. Ilginc bir sekilde ablam bana, canavar, öcü vs. gelecek dememisti, onun yerine uzaylilar gelirler, seni alirlar ,dedi, ve ben o andan itibaren sadece bu uzaylilari düsünmeye basladim, komik olarak hep cirkin, iri-yari, tehlikeli yaratiklar olarak düsledim onlari. Sanirsam gayri-ihtiyari, bilinmeyeni böyle tanimladim. Bu insanin geregi mi yoksa? Bilinmeyen hep cirkin, korkunc, tehlikeli, hesaplanamaz ve farkli mi?

Evet bu olgu insani hep takip etmis, bilinmeyen hep mesgul etmis, onu tanimlamaya, siniflandirmaya ve zayif yanlarini da bulmaya ve onu yenecek, yokedecek yöntemler ve yollar bulmaya itmistir. Bense bu siniflandirmayi simdi daha da derinlestirip, sizlere anlatmaya calisacagim. Sezdiginizden eminim simdi, evet politiklesmeye basladi yazim, dediniz bu söylemi tanirim, dediniz, evet kesinlikle anladiginiz sey dogru. En bas kural sudur, kurgubilim politiktir. Olabilecek en politik edebiyat türüdür desem, abartmis olabilirim, ama kurgubilime fazla deger biri olarak, sanirsam, kendime abartma izni verebilirim. Guliver bile kurgubilimi bilerek ve isteyerek politik olarak kullanmistir, örnek verecek olursak. Örnek vermek de gerekli, cünkü anlamayi kolaylastirir: Memnun olmadigi politik düzenii, sosyal düzeni, bilimsel düzeni hikayeleri, seyahatleri ile yermistir. O zamanin politikacilarini, bilimadamlarini, insanlarini bu sekilde hissttirerek ve kendini tehlikeye atmadan yermistir. Ve Kurgubilim tarihi boyunca bu sürekli böyle olacaktir.

Seyahat bilimkurgu nun köküdür, belkemigidir, özüdür desem de abartmis olmam.Geziye cikan geri gelir, vatana dönüsü mutlaktir, geri döndügünde ya kendisi cok degismistir ya da eski vatani, ama geri dönüs bakidir. (Ödipus da geri döner, belki o zamandan beri geri dönüsler moda olmustur).

Geri dönmeyen iki karakter tanirim, ikisi de delikanlidir: Nemo ve Tarzan. Ikisi de dönmez, dönenle de görüsmez. (Fakat burada tekrar konuyu bölmem gerekecek, Tarzan iyi bir insanken, Nemo ne iyidir, ne kötüdür, ya da her ikisidir, böyle insan bulmak da cok zordur, o yüzden Nemo cok özeldir). Son zamanlarda hep bu ikisini topluma kazandirmaya calisan hikayeler yazilmis ve filmler yapilmistir ama itibar görmemistirler.(Anakin bile eski gezegenine geri döndürülmüstür ve bu onun sonunun baslangisidir.) Bunu bir yere yaz. 

Ama seyahat cift yönlüdür, beyaz adam gider gezer fetheder, space opera olur ya da diger dünyadan yabancilar gelir ve buralari gezerler ve fethederler, invasion, olur. Bu da benim inceleyecegim ilk tür olsun. Bunu tanimlayan terimler ve benim cocukkenki korkuma benzer korkulardan türetilmis terimlerdir, ben yaparsam iyi olur fethetmek, digeri yaparsa kötü olur, cünkü en iyi, en gelismis, en olumlu özellilere sahip olan benim. Bu Hacli Seferleri zamaninda da böyleydi, simdi de böyle. 

Seyahat (gezi) edebiyatini sevmemin en önemli nedeni de sanirsam budur. Kütüphanemde en azindan 30 kadar seyahat/ani kitabi vardir ve bunlari okumak, en azindan kurgu-bilim kitabi okumak kadar zevk verir bana. Johannes Schiltberger adli Alman'in Osmanli ülkesi ve orada yasayan halklar ve orada yasayan fantastik canlilar hakkinda yazdiklari, en esasli kurgu-bilim/fantastik yazi edebiyati meraklisini bile dumura ugratabilecek kadar delikanlidir. (Türkler ve Tatarlar arasinda – 1394 – 1427 – Iletisim Yayinlari)

Kurgu-bilimin diger edebiyat türlerinden en büyük farki, bu edebiyat türlerinin ögelerini özümleyip kullanabilme yetenegidir. Seyahat dedim, hep var, bu seyahat, sosyal hicivle iliskilendirilir (Pohl/Kornbluth – Space Merchants), veya cinayetle iliskilendirilir (Alfred Bester – the demolished Man – bir nokta daha Bester benim icin kurgu-bilimtarihinin en iyi kitaplarindan birini yazmistir, Tiger Tiger, The Stars my destination – intikam ve kan), veya askeri propaganda ile iliskilendirilir ( Heinlein – Starship Troopers ), veya westernle iliskilendirilir, (Space Cowboys filmi adi üstünde)

sosyalizmle iliskilendirilir (Le Guin – Dispossessed) (bu kitabi iki kere okumusumdur, özel bir kitap oldugunu düsünmüyorum ve sanildiginin aksine sosyalizmi bariz kötüleyen bir kitaptir görüsündeyim).

Bu ufak konuyla cok ilgisi olmayan bilgi tomarindan sonra, space opera ya gelebiilirim sanirsam:

Space Opera önemlidir, hacli zihniyetinin devamidir. Heinlein'in Starship Troopers kadar sövenist, militarist, totaliterist bir eser cok az bulunabilir. Filmini izlemisinizdir muhakkak, yazari kadar kafasi karisik olan yönetmenin, hiristiyan sembollerinin yaninda, nazi sembollerini bir potpuri olarak kullanmasi, beni efkardan efkara sürüklemistir, kovboylarin kalede sayica üstün kizilderililere veya haclilarin türklere karsi savunduklari kale metaforu cok cok önemlidir.Burada da bir ayrik otundan bahsetmek lazimdir, adi The Martian Chronicles dir ve Ray Bradbury'nin cok ilginc bir eseridir. Bu eser de Space Opera olmakla beraber, sömürgelerde uygulanan soykirima karsi melankolik bir yorumun örnegi olarak pekala okunabilir.Ama bu cok nadiren karsimiza cikan bir örnektir. 

Diger bir örnek ise Catherine Maclean'in “Unhuman Sacrifice” (1952) romanindaki diger bir gezegende yasayan irki hiristiyanlastirmaya calisan dünya misyonerleri, sonunda bu irkin yokolusunu da hazirlarlar.Bu iki ayriksi örnekten sonra seyahatimize devam edebiliriz sanirsam.

Emperyalist anlayisin ürünü olan uzay destanlari ya da bunlarin benzeri yapitlarda, dünyadan giden öncülerin karsisina cikan alienler, yari bitkimsi, yari hayvansi, ya da extra yetenekleri olan canlilaridir, ucarlar, telepatik gücleri vardir, genellikle ayiran yönleri vurgulanir da vurgulanir, kimi zaman sosyal acidan, WASP'in kabul edemiyecegi bir seksüel yasamlari vardir, ya da kadin erkekten cok daha etkindir, siyasal yasamdaki farklar da vurgulanabilir, despotik olmasi sart gibidir diger uygarligin, sanki despot kelimesi avrupa menseli degilmis gibi, hep bu kelimeyi kullanirlar, hala reel politikada da. Yaniti acik olan tek soru, WASP'in kültürü mü yoksa “yabanci” nin kültürü mü üstündür sorusudur ki, yaniti cogunlukla bastan bellidir, belli edilir. Burada hemen Oryantalizm-Sarkiyatcilik konusuna bir deginmek isterim ki, bence kurgu-bilim (evet bilimkurgu degil, kurgu-bilim) okurunun bilmesi gereken diger bir politik daldir. Kitapcilarda Said, Thierry Hentsch, Rana Kabbani gibi yazarlarin bulunmasi ve okunmasinda büyük yarar vardir, cünkü kurgu-bilim, hep dedigim gibi, politiktir ve Zeitgeist'i yansitan en iyi edebiyat türüdür. Bu konuya da gelecegiz.

Kurgu-bilimin derdi, tutarli bir gelecek tahmini yapabilmek degil, icinde yasanan dönemin sorunlarinin kendince üstesinden gelebilmektir. Kendince üstesinden gelebilmek de, dedigim gibi kacmak-seyahat etmekle olur, bu yüzden kurgu-bilim de kacanlarin, seyahat edenlerin sevdigi ve tutundugu bir edebiyat türüdür. 

Ilk örnek Georges Melies'nin Le viyage dans la lune'dur (aya yolculuk,1902). Jules Verne'in De la terre a la lune (1865) ve H.G. Wells'in The first men in the moon (1901) romanlarindan yola cikmistir. Ilk örnektir, komiktir, deneme seklindendir, yanilma olmustur, ama o zamanki sinema seyircisi eglenmek istiyordu, bu yüzden de eglendiricidir. Otomobilin de kesfinden sonra, hizlanan yasam, Walter Booth (ingiliz yönetmen) un The “?” Motorist filminde bir sekilde aynada gösterilmistir, ne demistik, Zeitgeist. 

1910'da, 1903'te cevirdigi The great Train Robbery filmiyle ilk “gercek” Western filmini yapan Porter, A Trip to Mars'i cevirmistir (Western ve Kurgu-Bilim etkilesimi ve uyumu).Bu filim aydaki agac-canavarlarla güresen bilimadaminin hikayesidir. Bu filim de komiktir. Bu arada birinci ve ikinci dünya savaslari dünyayi etkilemistir, tabii ki kurgu-bilimi de, ama bu simdiki konumuz degil.

1930-1950 yillari arasindaki zamanda inceleyecegimiz ilk filim ise Things to come'dir. Yönetmen Menzies ve Wells'in ortaklasa yazdiklari kitap, seyahatin bir yere degil, zamanda ileriye dogru oldugu bir kitaptir. Wells'in sosyalist icgüdüleri ile olusan hikayedeki kapitalizm, totaliterizm ve ikinci dünya savasi, gercek dünyadaki eslerinden de asagida kalarak, gercegin ne kadar aci oldugunu o zamanki,bunu anlayabilecek seyirciye ilk uyari olarak vermistir. Ayrica efektleri sadece King-Kong tarafindan asagilanabilmistir o zamanlarda. Ama aya yolculuk da bu hikayenin sonunda tekrar kaleme alinmis, ve kacmak yine bir cözüm olmustur. 

Otuzlarda Amerikan filimleri, genellikle Mad Scientist etrafinda dönmüstür cogunlukla. 

Ama 1938'de radyodan bir Invasion haberi alan amerikali medya izleyicileri, New Jersey'e inen uzay gemisinin haberini aldiktan sonra, büyük bir panige kapilmislar, gizlenecek yer aramaya baslamislar, marketleri yagmalamislar, telefonlari kilitlemislerdir. Halbuki Orson Welles'in okudugu bir kurgu-bilim kitabindan, Wells'in Dünyalar Savasindan baska birsey degildir. O zamanlardaki “savas korkusu” invasion olarak geri dönmüs ve halki birkac dakika icinde felc etmeye yetmistir. Zeitgeist.

Bu arada Flash Gordon'u da anmak gereklidir. Hemen hemen 30larin ikinci yarisi ve sonlarindan sonra ilk önce Mars'i daha sonra da Kainati ele geciren, gezen gelen Gordon, cinselligi de kesfediyordu. Seksi kahraman ve seksi kiz arkadasi, daha sonralari, Galaktika'da, Star Wars'da, Matrix'de de karsi cikacak, her basarili erkegin arkasinda, bir kadin durur (bazen de durmaz, hareket eder) geyiginin kurgu-bilime uygulanmasini kolaylastiracaktir. Bu diziyle western ahlaki ve mitosu kurgu-bilimle birlestirilecek, ve space cowboy yaratilacak ve artik kurgu-bilim all-american olacaktir, all-american-hero'larla birlikte.Tabii ki Flash Gordon aslinda bir deryadir, oryantalistler ve tarihciler icin bir deryadir, sinirsiz bir kaynaktir.

Savastan sonra 1945-1950 yillari arasinda kurgu-bilime bir ara verilmistir.

50ler Space Opera nin gelistigi yillar olmus, olgunlasmaya baslamistir. McCarthy zamaninin anti-komunist etkileri, zaten tanidik olan cadi-avini tekrar baslatmis, kizil sacli cadilardan, kizil derililerden, kizil yildiza bir evrim gecirerek, tarihin ne kadar ilginc oldugunu bizlere kanitlamistir.

Ve devamlilik tarihin özüdür, tarih tekerrürden ibarettir geyigi de, burada bahsedilmek zorundadir.

!951 yilinda C. Nyby'nin The thing from another world, (bakiniz the thing, kurt russel) “the other” yani baska ötekini göstermis ve kendinden olani,olmayana karsi uyarmistir. The Other konusu cok derin bir konudur, baska bir yazinin konusudur. Bu filmle birlikte, McCarthy cok önemlidir burada, Space Operalar yerlerini, Invasionlara yavasca birakir olmuslardir. Space Operalar ve Invasionlar, az cok cetrefil bir bicimde, püriten kafali bir toplumun (püriten kisaca, calismayi en üst ideal olarak gören ve cok sert bir ahlak anlayisi olan, demek diye de aciklanabilir, protestan hristiyanlarin bir icadidir ve katoliklerle hic bir alakasi yoktur), yanlis davranislarina Tanri'nin verdigi bir ceza olarak algilanan olasil nükleer felaketten duydugu korkuyu dile getirdikleri gibi, bastirilmis korku, alabildigine histerik bir yansitmayla siyasal rakibin (komunizmin ve Rusya'nin – fakat sadece bu yillarda düsman sayisi azdir, daha sonra düsman sayisi cokca artacaktir, klingon olacaktir, hatta volkanli Spock'un milleti ( Mogol-türk ve cinli yansimalari) bile ilk baslarda cok dostane olmayacaklardir) somut varliginda sekillenmistir. The Thing from another world'de, filmin son mesajini kahramanimiz su mesaji verir: Keep watching the Skies ( gözünüzü göklerden ayirmayin – bu sözü biryerlerden tanir gibiyim, ama neyse, su anda konumuzla ilgisi pek yok), bununla rusya'dan gelecek istilacilari mi (yildiz savaslari projesi icin henüz cok erken), uzaydan gelecek belalari mi, yoksa Tanri'nin bir mucize isaretini mi beklememeiz gerektigi pek belli degildir, muglaktir.Bu yillarda kurgu-bilim filmlerinde kötü niyetli bircok ziyaretci dünyamizi ziyaret etmistir. Her birinin kendine özgü fantastik yetenekleri vardir ve yine bütün bu yeteneklere karsi – ister bilimadamlari (cogunlukla WASP) uzun bir deneme yanilma yöntemi sonucunda bulsunlar ya da ister doga dogrudan alien'lerin imhasini gerceklestirsin – bir panzehir mutlaka vardir. Kizil sacli cadimiz, kizilderilimiz ve kizil yildizimizdan sonra, kizil gezegen mars da burada cok ilginc bir metafor olarak karsimiza cikar. Ingilizcesi Red Scare olan Kizildan korkmak olarak cevirebilecegimiz bu olgu, It came from outer space (1953), Invaders from Mars ( 1953) ve 1977 cekimini belki tanidiginiz ( Donald Sutherland'li olan) Invasion of the Body Snatchers, hem komunizme hem de nazizme biraz tas atar. 1953 yili cok verimli bir yil olmustur, ve hemen sonra 1956 da Wells'in War of the Worlds ( Tom Cruise'un 21. yy versiyonu cok hosuma gitmistir) hikayesi film olmus, ve dinsel mesaj iceren kurgu-bilim filmlerinin en taninmislarindan biri olmustur. Ici bosalmis ( Body Snatchers vücudun icini bosaltirlar) ne demektir, dinsiz, ahlaksiz bir toplum, degersiz bir toplum demektir, bunun hangi kizil toplum oldugunu söylemeye sanirsam artik gerek kalmamistir. 

Bu yillarda japon sinemasinda da bir KB hareketliligi vardir fakat tanimadigimiz sularda balik tutmanin kimseye bir yarar getirmeyecegi kanaatinde oldugumdan, bu konuyu es gececegim.

1960 lara da geldik. 1964 yilinda Robinson Crusoe on Mars filmi yapilmistir, Daniel Defoe'nun metnine özünde bagli kalinilmakla beraber, space opera olarak denenmistir. Gercek hikayedeki tehlikeli yamyamlarin yerini burada ucan dairelerle gezegene inen ve kölelerini ender bulunan madenlerde calistiran varliklar almistir ve bu kölelerden biri olan Freitag, kacip Robinson'a siginir ve dünyadan yardim gelene kadar birlikte Mars'in kötülerine karsi direnirler. Bu giris yapmak icin gereken bir filimdir ama bu yillarda en önemli filimlerden biri Dr. Strangelove, or how i learned to stop worrying and love the Bomb dur. Büyük usta Kubrick ,asil adi Red Alert olan romani, komedi olarak cevirerek, Peter Sellers (Pink Panther) i sanat dünyamiza kazandirmistir. Bu 60 larin genel karakterini, genel karakterin olusmasindan önce tasimistir, silahlanmaya karsi konmasi ve komunizmin artik cok cok kötü olmadigi bir dönemin isaretlerini vermistir. Bu yillarda (1962) Bruce Willis'in 12 Maymun filminin atasi olan,La Jetee filmi cevrilmistir. Zaman icinde yapilan yolculuk, hicbirseyin degistirilemeyecegi hükmüyle sonlanir. Sonra The Time Travellers ve Beyond the Time Barrier filmleri benzer Genre da filmle olmustur. Altmislarin sonunda cevrilen, 2001 A Space Odyssey filmi, üstad Kubrick'in imzasini tasimistir, ve 100 de 100 kült filim statüsündedir. Unutulmaz bilgisayar Hal ve 139 dakikalik filmin sadece 40 dakkasini alan konusma, filmi hatirlamak icin yeterlidir. 

1968 yilinda yapilan, Maymunlar cehennemi'ni bilmeyen yoktur sanirsam. Pierre Boulle adli yazarin kitabindan uyarlanan filmin gidisati ve sonu tam olarak kitapla uyusmasa da, film KB in yüzünü agirtmistir. Kitap benim daha cok hosuma gitmistir.Serinin geri kalan filmleri ilki kadar ilginc olmasa da iyi is yapmis ve “efendi wasp” in facasini iyiden iyiye cizmistir.

1972 de yapilan Tarkowski'nin Solaris filmi (kitabini okudum ve cok sevdim) cok derin bir filim oldugundan, herkes anlayamaz, diyelim ve devam edelim. Bircok kisinin gibi benim de Dogum yilim olan 1973 yilinda, Masterlarin masteri John Carpenter, Dark Star'i yapmistir. Film 60 bin Dolara malolmakla beraber, kült üstü külttür. Dark Star, Dr. Strangelove ve 2001 filmlerinin bir sentezi gibidir. Buradaki parodi, türün o üstü örtük sömürgeci egilimlerine tas atmakla kalmamis, ayni zamanda makine mitosunu da bir güzel sarsmistir. 

1975 yilinda David Bowie'nin oynadigi The Man who fell to earth filmi siradisi birdeney olarak kalmis, vahsi kapitalizmi de yererk aslinda görevini hakkiyla yerine getirmistir.

Tabii ki 70ler deriz de Star Wars demezsek, herkes kendine bir sorar, niye bu filmden bahsetmez Uzunbacak, diye. Tabii ki bahsedecegim bu film(ler)den .Duke-Luke, Darth Vader – Dark Father kelime oyunlari (ve daha bircoklari) ve Han Solo, Ben Obi wan Kenobi gibi biraz dogulu (asyali – bizler gibi), biraz arapcadan kelimelerle, Lucas bize modern Oryantalizmin en iyi örneklerinden birini vermistir. Bir oryantalist icin bir nevi derya olan film (serisi) aslinda baska bir yazinin konusudur. Film pozitif bir gelecek sunarak, o zamana kadarki kliseleri de biraz olsun yikmistir. Spielberg de buna cevap olarak, daha da bir pozitflesmis ve Close Encounters of the Third Kind filmiyle umut yaratmistir kurtulusa.

Sanirsam 80 lerden sonrasi en gencimize bile tanidik geleceginden, daha sonra yazacagim bir konu olarak kalacaktir. Tabii ki, Star Trek (cesitli versiyonlari) Space Opera olarak bizi 80 lerde, 90larda ve 2000lerde de takip ve bazen de taciz etmistir. Fakat bu dizi de bir özel denemeyi haketmektedir.

Bu arada belki bazilarimizin kesinlikle hatirladigi Ay üssü alfa'yi da saygiyla anman gerekecektir.

Simdi konuyu toparlamakta büyük bir yarar görüyorum:

Devamli uzayi, diger gezegenleri taciz eden WASP eninde sonunda Alien'lerin dikkatini cekmis ve bundan hicbir sekilde amused olmayan Alien'ler de ona gününü göstermek icin ellerinden geleni ardlarina koymamislardir. Fekat süper zeki, süper becerikli ve süper yakisikli (bu son özellik cogunlukla cok büyük bir rol oynamasa da, James Tiberius Kirk'e de hakkini vermek lazimdir. Bircok uzayli dilberin kalbini, -yollarda karsilastigi gavur dilberin kalbini kiran ve her zaman da ölümüne sebep olan Tarkan misali- kirarak, irkini en iyi sekilde temsil etmistir) WASP eninde sonunda isin üstesinden gelmeyi basarmistir. Muzafferdir. Ama 2000li yillarda da görecegimiz gibi, karismak kacinilmazdir Alien'le. Alienler diger Alienlerle de karisirlar.Globallesme diye de buna denir, diyebilirim. Ridley Scott'un Alien'i bile, insanla yüzgöz olmus, ortaklasa cocuk bile yapmistir. Fakat bu melez'lerin yasama sansi aslinda yoktan bile azdir. Simdilik.

Yazan ve derleyen: Uzunbacak Adem Ocak 2007